Na cmentarzu św. Jerzego w Toruniu odbyła się uroczystość odsłonięcia odnowionych nagrobków Jana Kazimierza Sztralla oraz Reginy Sobeckiej z domu Sztrall. Wydarzenie miało miejsce 23 października 2026 roku i stanowiło podsumowanie społecznej inicjatywy mającej na celu zachowanie pamięci o rodzinie, która była związana z przedwojennym Wilnem. Gest ten podkreśla również dbałość o wspólne polsko-litewskie dziedzictwo.
W uroczystości uczestniczyli przedstawiciele społeczności lokalnych oraz goście z Polski i Litwy. Wśród zaproszonych byli ambasador Republiki Litewskiej w Polsce Valdemaras Sarapinas i konsul honorowy Republiki Litewskiej Przemysław Bańkowski. Miasto Toruń reprezentował Wiceprzewodniczący Rady Miasta Marcin Czyżniewski.
Rodzina Sztrallów i ich historia
Rodzina Sztrallów to jedna z najbardziej znanych rodzin cukierniczych przedwojennego Wilna. Oferowane przez nich kawiarnie - „Biały Sztrall”, „Zielony Sztrall” oraz „Czerwony Sztrall” - stanowiły kluczowe miejsc, w których odbywało się życie towarzyskie i kulturalne, gromadząc przedstawicieli inteligencji i artystów.
Kamienica związana z kawiarnią „Biały Sztrall” ma szczególne znaczenie historyczne, ponieważ 16 lutego 1918 roku w tym budynku podpisano Akt Niepodległości Litwy. Obecnie mieści się tam Dom Sygnatariuszy, wchodzący w skład Muzeum Narodowego Litwy.
Historia rodziny dotyka również powojennej przeszłości Torunia. W 1946 roku Aniela Sztrallowa wraz z dziećmi, Reginą i Janem, opuściła Wilno i osiedliła się w Toruniu, gdzie musieli zacząć życie na nowo, pozostawiając za sobą swoje rodzinne strony.
Inicjatywa na rzecz zachowania pamięci
Nagrobki Jana Kazimierza Sztralla i Reginy Sobeckiej były zagrożone likwidacją ze względu na nieopłacone rachunki. Informacja o ich trudnej sytuacji zainicjowała działania mające na celu ich ocalenie.
Inicjatywę podjął Karol Sienkiewicz, prezes Oddziału Związku Szlachty Polskiej w Toruniu. W projekt włączyli się społecznicy, instytucje kultury, darczyńcy oraz osoby związane z Toruniem i Wilnem. Dzięki wspólnej pracy udało się uratować miejsca pochówku i odnowić nagrobki.
Koordynacją działań zajął się społeczny komitet, który tworzyli: Karol Sienkiewicz, dr Michał Targowski, Anna Tatarzycka-Ślęk, dr Waldemar Wołkanowski i Dariusz Podbereski.
Projekt wsparły Ambasada Republiki Litewskiej w Polsce, Honorowy Konsulat Republiki Litewskiej w kujawsko-pomorskim, Muzeum Okręgowe w Toruniu oraz Towarzystwo Miłośników Torunia, a także rodzina Sztrallów z Olsztyna.
Na nowych nagrobkach znajduje się tablica „In Memoriam” ku pamięci Anieli Sztrallowej, której grób niestety nie zachował się.
Pamięć o mieszkańcach Torunia
- Pamięć o ludziach jest częścią historii miasta. Toruń to nie tylko zabytki, ale przede wszystkim losy ludzi, którzy tutaj zamieszkiwali i przyczynili się do jego dziedzictwa - zauważył prezydent Torunia Paweł Gulewski.
W liście do konsula honorowego Republiki Litewskiej Przemysława Bańkowskiego, prezydent docenił wysiłki na rzecz zachowania nagrobków rodziny Sztrallów. Podkreślił ważność więzi łączących Toruń i Wilno oraz rolę współpracy między instytucjami a społecznikami w ochronie wspólnego dziedzictwa.
Związki obu miast są także widoczne w historii nauki, kiedy to do Torunia trafili profesorowie z Wilna, współtworząc Uniwersytet Mikołaja Kopernika, co wpłynęło na tożsamość kulturową miasta.
Ocalenie nagrobków Sztrallów przypomina, że toruńskie cmentarze są miejscem pamięci o mieszkańcach, którzy tworzyli powojenny obraz miasta.
Spotkanie z historią
Uroczystości na cmentarzu św. Jerzego były częścią obchodów poświęconych polsko-litewskiemu dziedzictwu. Tego samego dnia w kościele pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny odprawiono Mszę Świętą w intencji rodziny Sztrallów.
Po Mszy odbył się Wieczór Toruński „Z Wilna do Torunia” w Sali Kinowej Ratusza Staromiejskiego, zorganizowany przez Towarzystwo Miłośników Torunia przy wsparciu Gminy Miasta Toruń. W programie znalazły się prelekcja dr. Waldemara Wołkanowskiego i prezentacja rodzinnych portretów z Muzeum Okręgowego w Toruniu, a także podsumowanie akcji ratowania nagrobków.
Historia rodziny Sztrallów ilustruje silne powiązania między Toruniem a Wilnem. Ochrona ich nagrobków to nie tylko dbałość o materialne ślady przeszłości, ale również wyraz szacunku dla dawnych mieszkańców oraz zobowiązanie do przekazywania pamięci o wspólnym dziedzictwie przyszłym pokoleniom.